Rolf Fehlbaum, president van de raad van beheer van Vitra AG en de architect Jacques Herzog spreken met de redacteurs van Abitare, Stefano Boeri, Anniina Koivu en Giovanna Silva, over het idee van een "huizenstapel", de abstractie van de kleur en betekenis van een regendruppel.
Stefano Boeri Laten we beginnen met uw keuze voor een zwart-witconcept dat zich willekeurig over het hele gebouw uitstrekt en ontstaan is uit de wens om de abstractie van de architectuur te benadrukken …
Jacques Herzog Wij hebben ons intensiever met de materialisering van de voorstelling van abstractie beziggehouden. Abstract klinkt goed in de praktijk. Zo kunnen bijvoorbeeld materialen op polymeerbasis goed worden verdeeld. Maar bekijk je het bouwwerk als het af is, zul je zien, dat dit er vaak tamelijk pover uitziet. Deze "over het gehele oppervlak" verwerkte materialen schijnen niet al te verouderingsbestendig te zijn. Daarom moesten wij een traditionele oplossing bekijken, die wel vrij van begeleidende verschijnselen moest zijn die met de veeleer traditioneel geaarde architectuur gepaard gaan. Wij wilden het gebouw zo abstract mogelijk en met slechts een licht aangeduid figuurlijk herinneringseffect maken.
Stefano Boeri Kwam u daarbij direct op donkergrijs? Per definitie is wit immers de kleur die met abstractie verbonden is.
Rolf Fehlbaum Ja, oorspronkelijk moest het gebouw wit worden – aansluitend op het idee van een abstracte stijl met een allesomvattend oppervlak.
Jacques Herzog Wij passen de kleur “wit” nog maar pas in ons werk toe en voor het eerst bij het bouwen van een compleet wit huis voor mijn gezin in het zuiden. Wit zijn het pleister en de kleur, die telkens weer opgefrist kan worden. Maar het maken van openbare gebouwen in het wit wordt wel door moderne onderhoudseisen bemoeilijkt – en wit schijnt alleen als kleur voor bouwmaterialen te deugen, wanneer het heel nieuw als een pas gestreken, wit overhemd oogt.
Rolf Fehlbaum Precies … wit moet gewoon fris zijn.
Stefano Boeri En zo viel uw keuze uiteindelijk op bitumen, een materiaal waarmee je in je studio al veel ervaring opgedaan heeft Jacques …
Jacques Herzog Ja, wij werken met donkergrijze bitumenplaten. Een tijdlang dachten we aan het gebruik van zwart, maar zwart was om thermische redenen problematisch. Het trekt warmte aan en het gevolg zijn scheuren. Tevens vonden we zwart te pretentieus, te veel "kunst". Maar asfaltplaten verouderen goed … vergelijkbaar met boerenhuizen of industriebarakken … In het verloop van het verouderingsproces zal ons gebouw dus steeds meer van de witte gebouwen op de campus afsteken.
Rolf Fehlbaum Maar in een klein gebouw, zoals het design museum van Gehry kun je altijd nog met deze kleur werken. Hij verheugde zich erover, een wit gebouw te kunnen bouwen, vooral omdat de voor zulke hoogwaardige werkzaamheden vereiste technieken in Californië niet voor een acceptabele prijs verkrijgbaar waren.
Jacques Herzog Het Vitra Design Museum van Frank Gehry is schijnbaar de icoon van deze campus. Het was voor ons van meet af aan belangrijk, een mogelijke concurrentiepositie tussen de twee gebouwen te voorkomen. Omdat ons gebouw hoger is, leek het ons gepast, het wat verder naar de achtergrond te schuiven, zodat het het design museum niet wegdrukt …
Rolf Fehlbaum De kardinale vraag is de relatie tussen het nieuwe gebouw en de andere gebouwen. Ik ben telkens gechoqueerd, wanneer iemand de Vitracampus een verzameling architectonisch interessante gebouwen noemt. Dit was oorspronkelijk nooit de bedoeling en we hebben dit terrein altijd als een eenheid opgevat. Daarbij moet elk gebouw alle andere gebouwen inhouden. Om die reden hielde wij ook afstand van het Gehrygebouw en legden er een tuin tussen aan – om potentiële conflicten uit de weg te gaan. Op die manier kunnen dialogen, maar geen conflicten ontstaan.
Jacques Herzog De hele gebouwengroep op de campus heeft een veeleer lage bouwwijze – dat geldt ook voor Franks gebouw, als je het in verhouding beschouwt. Wij wilden, dat ons gebouw in nauw verband met de omgeving ervan staat – een aspect, dat hier eerder nog niet tot zijn recht gekomen was. Daarom moest het gebouw ook verschillende verdiepingen hebben.
Anniina Koivu En zo is uw nieuwe VitraHaus een kenteken en symbool voor het hele terrein geworden ...
Jacques Herzog Nou ja, het moest hoog zijn, om uitzicht op het schitterende en historische landschap mogelijk te maken. De straat, die langs de ingang loopt, stamt uit de tijd van de Romeinen; bovendien bevinden wij ons hier in de warmste streek van Duitsland, die vaak ook het Duitse Toscane genoemd wordt. Hier worden wijndruiven verbouwd en bloeien de kersenbomen al vroeg in het jaar. Kersenbomen vormen ook het middelpunt van het landschapsplan: het nieuwe gebouw ligt midden in een echt agrarisch landschap.
Anniina Koivu 's Nachts lijkt het gebouw met zijn grote verlichte etalages, die als gezichten tegen een zwarte hemel zweven, haast nog indrukwekkender. Was dat effect al tijdens de ontwikkelingsfase gepland?
Jacques Herzog Wij proberen natuurlijk altijd ons de gebouwen voor te stellen en ons in te denken hoe ze er onder verschillende lichtomstandigheden uit zullen zien resp. welke uitwerking ze zullen hebben. We worden echter telkens weer door de realiteit verrast – op een positieve of negatieve manier. Hier bij Vitra functioneert de nachttoestand werkelijk voortreffelijk, omdat er rond het gebouw maar weinig lichtbronnen zijn; daardoor assimileert de donkere gevel compleet met de zwartheid van de nacht.
Stefano Boeri Wanneer kwam u op het idee van de "stapelhuizen"?
Rolf Fehlbaum De architect had dit concept van het begin af aan in zijn hoofd. En wij hebben er nooit aan getwijfeld … Het VitraHaus was een uitermate rechtlijnig project.
Jacques Herzog Bij de formele strategie maakten wij gebruik van een traditionele vorm, die al duizenden jaren zo bestaat: het huis – dat wij dan op een andere manier op elkaar stapelden. Wij stapelden de regels op elkaar, zodat ze schijnbaar in elkaar zakten … in het verloop van dit proces ontstonden dan volledig nieuwe en verrassende ruimtes. Daarbij bleven we in traditionele artistieke zin plastisch passief en zijn in dat opzicht dus volledig “onschuldig”.
Stefano Boeri Een vraag over het bouwkundige concept van het gebouw: werd dit afgeleid van de combinatie van ruimtevolumes die onafhankelijk van elkaar zijn of van de plastische variatie van één enkele vorm?
Jacques Herzog Het gebouw is volledig van beton. Het enige moment, waar we misschien begonnen te twijfelen, was toen wij de betonstructuur voor het eerst zagen … en ons afvroegen, of het gebouw geen betonsculptuur moest blijven. In dit geval vormden – net als bij het stadion in Peking of bij de Pradawinkel in Tokio – de ruimte, structuur en versiering een eenheid met elkaar. Maar om thermische en bouwkundige redenen konden we het niet gewoon zo laten staan. Ook vanuit intellectueel oogpunt waren we niet erg enthousiast over het idee, een geëxponeerde, naakte structuur voor het gebouw te gebruiken. Daarom hebben wij die mogelijkheid afgekeurd.
Anniina Koivu Afgezien van het materiaalconcept heeft u ook een zeer interessante oplossing voor het drainagesysteem ontwikkeld, waardoor het gebouw wanneer het regent ogenschijnlijk in een champagnefontein verandert …
Jacques Herzog Ja, wij hebben al vaker geprobeerd om van de gebruikelijke dakgoten af te zien, om de natuurlijke stroom van het regenwater in het designconcept van een gebouw te integreren. Enkele projecten zijn zelfs op dat idee gebaseerd, zoals bijvoorbeeld de kunstenaarsstudio die wij voor en met Rémy Zaugg in Mulhouse gebouwd hebben. En op het dak van het houten huis op de binnenplaats in de Hebelstrasse in Bazel bevindt zich op ca. een meter afstand van de dakrand een soort lange vin, zodat er wanneer het regent wat water zo over de rand kan vallen en op die manier een fraai watergordijn vormt. Dit concept doet denken aan films van die beroemde Japanse filmmaker …
Giovanna Silva … U bedoelt Yasujiro Ozu?
Jacques Herzog Ja, precies. Regendruppels vormen een belangrijk element bij de architectonische vormgeving. In traditionele gebouwen wordt regen juist als een soort vijand beschouwd, die geweerd en onzichtbaar gemaakt moet worden.
Stefano Boeri De centrale binnenplaats van het gebouw is een soort publieke, verticale veranda, die haast volledig uit het zicht verdwijnt, zodra je het gebouw betreedt…
Rolf Fehlbaum Een moment maakte ik me zelfs zorgen, dat het centrale gedeelte te donker zou kunnen worden.
Jacques Herzog … Terwijl het voor ons altijd duidelijk was, dat dit ruimtelijk gezien de highlight zou worden …
Rolf Fehlbaum Precies, nu zie ik dat ook zo. Gelukkig kunnen we over dergelijke zaken spreken.
Jacques Herzog U schonk ons uw vertrouwen – zoals u waarschijnlijk alle architecten vertrouwde waarmee u op de campus hebt samengewerkt. Beste Rolf, de dialoog met jou is voor een architect uitermate interessant.
Stefano Boeri Aan de binnenkant is het gebouw een soort labyrint, dat zich rond de binnenplaats kronkelt en de binnenruimtes en meubels met onverwacht uitzicht op het omringende landschap verbindt … een voortdurend veranderende, visuele ervaring …
Jacques Herzog Een alternatief zou een hoger gelegen ruimte zijn – ongeveer vergelijkbaar met een supermarkt, waarin je hetzelfde programma met een rechthoekige roosterstructuur had kunnen installeren.
Rolf Fehlbaum Precies zo zien de meeste meubelzaken eruit. Uitgestrekte ruimtes, die bovendien onderverdeeld moeten worden, omdat het ondraaglijk is, om door een eindeloze zee van meubels door te moeten kijken.
Jacques Herzog … zoals bij IKEA …
Stefano Boeri Het lijkt erop, dat uw idee een generische rangschikking van van elkaar onafhankelijke ruimtes gecreëerd heeft, waar u geen invloed op heeft …
Rolf Fehlbaum De mensen komen binnen en maken een rondgang – wij raden aan om met de lift naar de bovenste verdieping te gaan en je dan naar beneden te werken –, op die manier beleef je de ruimtes evenals hun inhoud heel intensief. Je komt daarbij door de meest uiteenlopende gedeeltes, soms intiem, soms klein, soms zijn het donkere hoekjes. Anderzijds krijgt de bezoeker in andere gedeeltes het gevoel in echte ruimtes te zijn, waarin hij zich thuis kan voelen. Bovendien zijn er ruimere, imposante gedeeltes die voor tentoonstellingen worden gebruikt en die interessant, deels zelfs merkwaardig kunnen zijn.
Stefano Boeri Het VitraHaus is enerzijds een vloeiende constructie, anderzijds kun je hier een verzameling van buitengewone voorbeelden van industriedesign bewonderen … Hoe bent u erin geslaagd, aan Rolfs passie voor het catalogiseren van objecten toe te geven?
Rolf Fehlbaum Het is geen museum. Wij hebben de mogelijkheden tot elektronische interactie met behulp van aanraakschermen over de geschiedenis van het design en de producten gecreëerd, er zijn vriendelijke assistentes en wij hebben het kleurenlaboratorium "colour kitchen" van Hella Jongerius. In principe kan elke bezoeker zijn lievelingsplaatsje in een van de "huizen" vinden en daarbij tussen een meer bonte of een abstractere wereld kiezen. Om die reden wilden wij, dat alles grijpbaar en nuttig is – met uitzondering van het "huis" met de stoelen.
Anniina Koivu … dat als een klein juwelenkistje helemaal aan het eind van het bezoekerspad verstopt zit.
Rolf Fehlbaum Het vormt een deel van de rondgang, maar moet niet al te toegankelijk zijn. Het moest geen object worden, waar je gewoon doorheen marcheert, maar iets, waar je expliciet naartoe moet. Het is gewoon anders.
Jacques Herzog … en doet enigszins denken aan een wijnkelder …
Rolf Fehlbaum … of aan de presentatie van een verzamelaar, die duizenden stoelen heeft verzameld. Hoe zijn we dan op die uiteindelijke vorm gekomen?
Jacques Herzog Van buiten naar binnen en van binnen naar buiten. De schuine bovenzijde van de wand maakt naar binnen toe een hoek en maakt zo de presentatie van stoelen en andere objecten op een schuin vlak mogelijk – met overeenkomstig betere zichtbaarheid voor de bezoeker. De schuine onderkant van de wand maakt naar buiten toe een hoek en creëert daarmee plaats voor de grote houten bank in het buitengedeelte.
Rolf Fehlbaum Dit gebouw is helemaal niet statisch. Over een paar jaar zullen we dit object misschien voor een heel andere bestemming gebruiken …
Jacques Herzog … misschien als brandweergebouw?
Stefano Boeri Jacques, hoe denk je als architect over een veranderende exploitatie van hetzelfde gebouw?
Jacques Herzog Critici neigen er vaak toe, bepaalde gebouwen te bespreken en die er positief uit te lichten, terwijl ze tegelijkertijd andere gebouwen afkeuren. Het is belangrijk, dat voor wat betreft gebouwen ook het aspect meegerekend wordt hoe goed ze in de loop der tijd blijven, onafhankelijk van tijdelijke stemmingen en modetrends. De Vitracampus biedt een goede mogelijkheid om dat te testen. De brandweerkazerne van Zahas beleefde destijds eerst een volledige hype en staat er nu zonder werkelijke functie – maar heeft als architectonisch object met haar pure sculptuurachtige vorm de tijd wel doorstaan. De onwezenlijke hype rond het gebouw is dan wel teloorgegaan, maar mij persoonlijk bevalt het tegenwoordig met zijn enigszins verloren lijkende charme beter dan ten tijde van de nieuwbouw.
Anniina Koivu Wat was er de oorzaak van dat u vond dat het tijd was uw eerste showroom op de campus te bouwen?
Rolf Fehlbaum In het verleden waren wij zeer discreet, – wij toonden geen eigen werk en hadden ook geen echte showroom. Nu zijn er twee hoofdattracties voor de bezoekers: enerzijds het museum, dat zich met design in de breedste zin bezighoudt en anderzijds het VitraHaus, waarin we laten zien, wat we doen. Natuurlijk bewegen wij ons in eerste instantie altijd nog op de markt voor kantoormeubelen. Maar toen wij in 1957 met de Eames- en Nelsoncollectie begonnen, werden deze meubels in woningen en niet in kantoren gebruikt. Dat is in de loop der jaren veranderd. In het jaar 2000 gingen we opnieuw de markt voor woninginrichtingen op. Ongeveer in diezelfde tijd kregen we de kans een stuk land direct voor de ingang te kopen. Als een dergelijke kans zich voordoet, moet je die gewoon aangrijpen, want zulke momenten zijn zeldzaam en kostbaar.
Anniina Koivu Er zijn momenteel dus twee nieuwe gebouwen die bijna klaar zijn.
Rolf Fehlbaum Ja, het grote SANAA-project is weliswaar nog niet helemaal klaar, maar wordt al wel gebruikt. Wij hebben echt dringend opslagruimtes nodig en het magazijn was derhalve absoluut noodzakelijk. Eigenlijk bouwen wij momenteel weer voor het eerst na een lange pauze. Het laatste gebouw – afgezien van de kleine paviljoens – ontstond in 1994.
Stefano Boeri Dit betreft wel een industriepark, dat uit buitengewone architectonische objecten is samengesteld. In hoeverre wilt u die voor het publiek toegankelijk maken?
Rolf Fehlbaum Ik heb er altijd al van gedroomd, dat de mensen op een dag naar de campus komen en dan een dag, misschien zelfs een zondag bij Vitra doorbrengen. Hier staat ze een speelplaats, een museum, een workshop te wachten en ook andere gebouwen. Maar dat is op het moment nog toekomstmuziek, want nu hebben wij altijd nog een afrastering om het terrein, omdat wij de productieplaatsen om veiligheidsredenen moeten beschermen. Ik hoop, dat je op een dag over het hele terrein wandelen kan, zelfs wanneer de fabriek er nog staat. De openbare gedeeltes komen steeds dichterbij en brengen zo de medewerkers, onderzoekers en bezoekers samen die gewoon plezier willen beleven. Op een dag zullen al deze groepen samenkomen.
Dit gesprek werd in maart 2010 voor het eerst in Abitare 500 gepubliceerd.
