„De grootste is degene die de kracht bewaard naïef te zijn, constateerde René Crevel in een manifest van 1924. De Parijse surrealisten, waartoe ook Crevel behoorde, zijn weliswaar al lang geschiedenis, maar hun geloof in de macht van de droom en de kracht van de imaginatie hebben de avant-garde van de vroege 20ste eeuw wel mede bepaald. In het werk van Fernando en Humberto Campana zijn afzonderlijke aspecten van hun instelling altijd levendig gebleven: het kunstzinnige werk, de meubels, installaties en alledaagse voorwerpen van de Braziliaanse ontwerpers worden gekenmerkt door een tomeloze creativiteit. Zinnelijkheid en lelijkheid, schoonheid en ellende zijn in hun ontwerpen verenigd en komen samen, vertrouwend op de eigen intuïtie, op dromen en persoonlijke ervaringen. De broers laten zich niet door conventionele barrières of trends van de wijs brengen, wanneer ze de grenzen tussen kunst en design, handwerk en serieproductie peilen. Hun naïeve onbevangenheid en spontaniteit, waarmee ze al meer dan twintig jaar telkens nieuwe gebieden ontsluiten, maakt waardige opvolgers van de surrealisten van ze – en twee kleurrijke figuren in de huidige wereld van het design.
Hightech en handmade
„Het zou verkeerd zijn, als ik met software aan de slag zou gaan“, zegt Humberto Campana, en zijn acht jaar jongere broer Fernando vult aan: „In Brazilië bestaat een grote traditie op het gebied van handwerk. Wij trachten deze traditie in ons werk te potentiëren. Wij bezitten de vaardigheid met onze handen te werken en beginnen direct met prototypes in een schaal van een op een.“ Meubels van katoenen koorden of karton en bezemborstels of afvoerzeven hebben de Favela-stijl van de Brazilianen in de internationale designwereld beroemd gemaakt. De gebroeders Campana wilden oorspronkelijk echter beeldhouwer worden: Humberto gaf zijn beroep als advocaat op en Fernando begon na zijn architectuurstudie ook met kunst. Sindsdien is de feeling voor eenvoudig materiaal, dat ze op straat in São Paolo vinden, de spil waar alles in hun werk om draait. Dat valt ook te zien in minder bekende, wonderbaarlijk geïmproviseerde ontwerpen zoals de tafellamp „Estela“ (1997) – twee alledaagse antislipmatten op een dun stalen frame –, of het bijzettafeltje „Inflável“ (1995), dat uit twee pizzaplaten met opblaasbaar pvc-folie als lichaam bestaat. Een unicaat, dat zoals veel werk van Fernando en Humberto Campana zonder opdracht ontstond. Enkele van deze "one-off-pieces", zoals bijvoorbeeld de beroemde Favela-stoel, sluimerden jarenlang in de Estudio Campana en werden in het gunstigste geval in kleine series met de hand vervaardigd, tot ze door Europeanen werden ontdekt en in bewerkte versies internationaal op de markt werden gebracht. De „human touch“ is karakteristiek voor hun werkwijze, zegt Humberto Campana. Handwerk en moderne technologieën, traditie en design vormen in het werk van de broers geen tegenstellingen maar aanvullingen. „Hightech, met de hand vervaardigd“, noemt Fernando deze methode en lacht charmant.
Systematiek en de leer van de organen
De eerste omvangrijke Campana-retrospectief „Antikörper “ (antilichamen) in het Vitra Design Museum in Weil am Rhein toont beide zijden in het werk van de Brazilianen – de vrije kunst en het design. In meerjarige samenwerking met de Estudio Campana in São Paolo is het Matthias Schwartz-Claus gelukt, veel onbekende en nog nooit vertoonde, afzonderlijke stukken en prototypes, verzamelaarstukken en in serie geproduceerde objecten bijeen te brengen. Zo zijn er veel verschillende manieren om naar het bestaande werk te kijken dat een verrassende reikwijdte heeft. Meubels en kostuums, vazen uitgevoerd in filigraan en sculpturen die worden aangevuld met films en diashows waarin achtergronden en inspiratiebronnen worden onthuld. Op de zorgvuldig georganiseerde tentoonstelling worden ca. 200 stukken overzichtelijk geëxposeerd volgens systematische gezichtspunten als leer van de organen, knopen, gebogen vlakken en objets trouvés, verrijkt met de verzamelobjecten en vondsten uit het archief van de gebroeders Campana. Op die manier ontstaat er een bonte caleidoscoop die verschillende scheppingsperiodes vanaf de jaren 70 tot en met de actuele ontwerpen samenbrengt en continuïteiten laat zien. De kantige displays van de tentoonstellingsarchitectuur, ontworpen door Studio Groenlandbasel, houden daarbij de nodige distantie en vormen een nuchter kader voor de organische, vaak door de natuur geïnspireerde vormen. Een installatie van PET-flessen, speciaal voor de tentoonstelling ontworpen, werpt een glinsterend licht op het trappenhuis van het museum. Een inspirerend retrospectief, die zich duidelijk tegen de steeds vaker gepraktiseerde, door de designers zelf georganiseerde en marketinggestuurde designer-tentoonstellingen afzet en een indrukwekkend signaal voor het tweejarige bestaan van het Vitra Design Museum afgeeft.
In de jungle van de inspiratie
De gebroeders Campana zijn met name weg van kaaimannen, reuzenboa's en vleesetende planten – louter gevaarlijke schepsels uit de Braziliaanse jungle, die de oorspronkelijke droom van een ongetemde natuur belichamen. Enkele van hun fantasieën over het oerwoud en de zee hebben de designers tot serieproductie gebracht. Zo is er de boa-sofa (2002) voor Edra als een fluwelen zitmonster, dat van veertig meter lange slangen met de spierkracht van vier mannen wordt vervaardigd. Ook „Drosera Copper“ en „Drosera Velvet“ uit de Vitra-editie van 2007 behoren tot deze familie – twee wandzakken die hun stouwplaats vrijgeven door middel van een spleet, die aan de organische muil van een plant doet denken. Het overtuigendst blijft de natuurlijke overtrek in de objets trouvés, die eenvoudige vondsten uit het dagelijks leven in de designcontext plaatsen. Zo bestaat het kamerscherm „Naturezza Morta“ uit dichte lagen pikzwarte stukjes kool en ook „Cerca II“ redt zich zonder hightech – het is een kamerscherm van simpele wilgenstokken.
„Wij geven eenvoudige objecten en alledaagse voorwerpen nieuw leven en een nieuwe betekenis“. Zo beschrijven de broers deze methode, waarin ze ware virtuozen blijken te zijn. Hun eigenzinnige en onmiskenbare objecttaal kenmerkt zich door simpele materialen die voor de meubelmarkt haast ongebruikelijk zijn – een katoenen koord voor de fauteuil „Vermelha“ of eenvoudig afvalhout, dat in de Favela-stoel samengevoegd is tot een troon, die een monument opricht voor de barakken uit de krottenwijken in Brazilië. Het gaat om een poëtiek van het leven, zegt Humberto Campana. Tot deze poëtiek behoren schoonheid en lelijkheid, lichaam en antilichaam – een tegenstrijdigheid die in vele opzichten kenmerkend is voor de esthetiek van de Campana's. Dat de Favela-stoel al enkele jaren gemaakt wordt door Duitse meubelmakers die in het zuiden van Brazilië wonen en de afzonderlijke delen van de stoel handmatig samenvoegen, opdat hij dan naar Europa verscheept kan worden en vandaar met Europese prijzen ook op de Braziliaanse meubelmarkt terugkomt, ontlokt de designers een gereserveerde glimlach. Hun werk bestaat uit discrepanties zoals deze.
Antilichamen en tegenstrijdigheden
De broers werken aan het versmelten van de culturen, met Zuid-Amerikaanse chaos op straat en Europese perfectie. Improvisatie bepaalt hun handelwijze – „creatief zijn betekent opgewekt zijn“, zegt Humberto Campana, „ook al is de wereld pikzwart“. In hun werk wordt een graatwandeling zichtbaar, die continenten en materialen samen met al hun tegenstellingen verbindt. Zo ligt er een lange weg tussen een kunstnijverheidsproduct als de spiegelramen van schelpen, die Humberto Campana in de jaren zeventig fabriceerde en de beroemde edities van de laatste jaren – zoals de gelimiteerde Sushi-armstoel of de provocante bank/stoel, waarvan de zachte zitkuil uit pluche knuffels is samengesteld. Maar het antilichaamprincipe, een deskundig deplaceren van materialen, zijn de Campana's steeds trouw gebleven. Hun experimenten en collages verbinden het ambachtelijke met serieproductie, het waardevolle met het alledaagse. Zo worden de met de mond geblazen glazen stolpen Venini van de installatie „Campane di Campana“ (2005) door ruwe, simpele hennepen koorden vastgehouden. En in het hybride wezen van de zitgroep „Una Famiglia“ (2006) – eveneens een unicaat – zijn traditioneel korfvlechtwerk en resten van goedkope plastic stoelen tot een functioneel en esthetisch kunstwerk verenigd – zo fraai „als de toevallige ontmoeting van een paraplu met een naaimachine op de ontleedtafel“, om het eens met Leautrémonts woorden te zeggen.
Surrealistische afgronden – grijpbaar en reëel
De cultuur van het verwerven van tegenstrijdige momenten en van het ongebroken vertrouwen in het leven heeft de twee designers als ambassadeurs van hun land beroemd gemaakt. Ook de samenwerking van de broers wordt door deze praktijk gekenmerkt, zoals uit de verhalen van de stoelen „Negativo“ en „Positivo“ duidelijk wordt. Toen Humberto Campana in 1988 tijdens een wildwatertocht in Arizona droomde van een spiraalvormige indianentekening die hem wilde verslinden, kapseisde hij de volgende dag en verdronk bijna. Terug in São Paolo ontstond als reactie op deze belevenis „Negativo“, een stalen stoel, waarvan in de leuning een spiraalvorm is weggesneden. Broer Fernando gebruikte de positieve vorm van de spiraal als rugleuning voor een eigen stoelontwerp, die hij „Positivo“ noemde.
Spontaniteit en fantasie, kunstnijverheid en design zijn in het werk van de Campana-broers tot een tegenstrijdige en krachtig-poëtische houding samengevoegd. Het sterkst ontplooit deze poëzie zich, wanneer ze bevrijd van constructie en functionaliteit opereren kan – in de vrije ruimte van de kunst. „Ah – als je botten als luchtschepen op zou kunnen blazen, zouden we de afgronden van de Dode Zee kunnen doorkruisen“, staat er in het voorwoord van het eerste nummer van „La Révolution Surréaliste“. Fernando en Humberto Campana onderzoeken die afgronden, die de surrealisten in de jaren 20 aangevoeld hebben. Maar het verfrissende werk van de twee broers blijft daarbij verbazingwekkend grijpbaar en reëel.
Tekst: Sandra Hofmeister, Stylepark
Campus Kalender
